{"id":1882418,"magazine_id":172880,"template_id":30,"title":"Hoe de menselijke maat wordt vermalen door de trias politica","alias":"hoe-de-menselijke-maat-wordt-vermalen-door-de-trias-politica","page_no":9,"meta_keywords":null,"meta_description":null,"share_url":null,"options":{"has_disabled_header":false,"exclude_from_navigationbar":false,"share_url":null},"header":null,"content":{"background":{"filename":"ral7035_licht_grijs.34fcc669843c.jpg","uri":"\/images\/ral7035_licht_grijs.34fcc669843c.jpg","alt":null,"filemime":"image\/jpeg","filesize":49972,"width":1772,"height":1772},"nav_type":"bars","rows":[{"row_type":1,"text_image":[{"title":null,"subtitle":"Hoe de menselijke maat in het sociaal domein wordt vermalen door de trias politica","description":"

Albertjan Tollenaar <\/em><\/p>


<\/p>

De Toeslagenaffaire is het symbool van een te hardvochtig operende overheid, maar ook in de gehele linie van het sociaal domein gaat het mis, betoogt hoogleraar Albertjan Tollenaar. In zowel wetgeving, uitvoering als rechterlijke controle zijn daar voorbeelden van. In deze bijdrage staat de vraag centraal of de trias politica wel genoeg ruimte kent voor het toepassen van de menselijke maat. <\/p>


<\/p>

Gemiddelde leestijd: 5 minuten<\/em><\/p>","image":{"settings":{"position":"top left"},"filename":"artikelajtollenaar.5130928b5f54.jpg","uri":"\/images\/artikelajtollenaar.5130928b5f54.jpg","alt":null,"filemime":"image\/jpeg","filesize":1087056,"width":2880,"height":1920},"content_position":"0","style":{"background_title":["background: rgb(191,42,42);","background: rgba(191,42,42,1);"],"title":["color: rgb(255,255,255);","color: rgba(255,255,255,1);","font-size: 15px;"],"subtitle":["color: rgb(65,127,171);","color: rgba(65,127,171,1);","font-size: 30px;","font-family: 'Times New Roman', Times; font-weight: normal;"],"background_paragraph":["background: rgb(255,255,255);","background: rgba(255,255,255,1.00);"]}}]},{"row_type":4,"text":[{"title":null,"description":"

Aandacht voor de menselijke maat<\/strong><\/p>


<\/p>

In maart dit jaar heeft de gemeenteraad van de gemeente Enschede besloten tot het instellen van een tijdelijke commissie met als taak te onderzoeken hoe rekening kan worden gehouden met de menselijke maat in het sociaal domein.1<\/a><\/sup> Dit besluit past in een bredere onvrede binnen gemeenten dat de lokale beleidsruimte in het sociaal domein beperkt is. Zo heeft de VNG onlangs een \u2018propositie aan het nieuwe Kabinet\u2019 gepresenteerd met verbeterplannen.2<\/a><\/sup> <\/p>

 <\/p>

De aandacht voor \u2018de menselijke maat\u2019 kan niet los worden gezien van de eerdere signalen dat de overheid te star opereert. De recente toeslagenaffaire vormt daarvan het dieptepunt,3<\/a><\/sup> maar er zijn meer voorbeelden aan te wijzen. Of het nu gaat om de gijzeling bij inning van boetes4<\/a><\/sup>, het automatisme om woningen tijdelijk te sluiten wanneer softdrugs is aangetroffen5<\/a><\/sup> of de bestuursrechtelijke maatregel om een (kostbaar) alcoholslot te installeren wanneer is geconstateerd dat de automobilist te veel alcohol heeft genuttigd.6<\/a><\/sup> In alle gevallen lijkt \u2018het systeem\u2019 te weinig ruimte te laten om omstandigheden van het geval mee te wegen.  <\/p>

 <\/p>

In deze bijdrage staat de vraag centraal of die perceptie juist is: is er ruimte voor de menselijke maat? En wat zou er nodig zijn om die menselijke maat te herstellen? Daarbij beperk ik me tot het sociaal domein: h\u00e9t rechtsgebied waarin de zwakke burger centraal staat die juist ondersteuning nodig heeft. De menselijke maat lijkt te worden vermalen in de trias politica, de staatsinrichting waar de overheid op leunt: de wetgever, het bestuur en de rechter.<\/p>

   <\/p>

Menselijke maat in wetgeving<\/strong><\/p>


<\/p>

Allereerst de wetgever. Wanneer men de wetten in het sociaal domein (Participatiewet, Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 en Jeugdwet) overziet, dan valt op dat de wetgever verschillende mensbeelden naast elkaar projecteert.7<\/a><\/sup> In de parlementaire stukken doemt het beeld op van de burger die afhankelijk is en ondersteuning nodig heeft. Tegelijkertijd heeft de wetgever ook burgers op het oog die staat zijn om zelf regie te nemen over hun leven: overheidsondersteuning komt pas in beeld wanneer het eigen netwerk en eigen mogelijkheden volledig zijn benut. Bovendien verwacht de wetgever ook regie van de burger wanneer w\u00e9l overheidsondersteuning wordt geboden, met als meest extreme voorbeeld de burger die zelf in staat is om ondersteuning in te kopen met een persoonsgebonden budget. En ten slotte sijpelt het beeld door van wantrouwen: de burger als rationele actor die niet terug zal schrikken om baten te maximaliseren (ondersteuning te ontvangen) en kosten te minimaliseren (zich niet in te spannen om uit de afhankelijke situatie te komen). <\/p>

 <\/p>

Het resultaat is een complex van wetgeving dat alleen concrete rechten bevat waar het inkomensondersteuning betreft (bijstand), maar voor het overige (Wmo 2015, Jeugdwet) vooral procedures voorschrijft. Het college moet onderzoek doen naar welke ondersteuning precies nodig is en de ondersteuning daarop afstemmen.8<\/a><\/sup> Veel duidelijker is de wetgeving waar het aankomt op de plichten die te maken hebben met die overheidsondersteuning: dan blijkt de wetgeving ineens kraakhelder in wat er van de burger wordt verwacht.9<\/a><\/sup><\/p>

   <\/p>

Menselijke maat in de uitvoering<\/strong><\/p>


<\/p>

In deze context is er wel enige ruimte voor het bestuur om bij de uitvoering nadere invulling te geven, z\u00e9ker waar het aankomt op het formuleren van aanspraken anders dan bijstand. Dat blijkt echter in de praktijk minder eenvoudig dan het lijkt. Als voorbeeld kan worden gewezen op de \u2018melding\u2019 die in de Wmo 2015 voorafgaat aan de uiteindelijke aanvraag. Het concept is helder: de burger moet de mogelijkheid hebben om zich met \u00e9lke mogelijke ondersteuningsbehoefte bij het gemeentebestuur te melden. Vervolgens wordt aan de keukentafel nagegaan hoe in die ondersteuning kan worden voorzien, wat het sociale netwerk kan betekenen en welke andere algemene voorzieningen beschikbaar zijn. Als uit dat onderzoek blijkt dat er een resterende taak voor de overheid rest, kan een aanvraag voor een maatwerkvoorziening worden ingediend.<\/p>


<\/p>

De praktijk blijkt echter anders. Meldingen worden niet zelden ingenomen via een \u2018meldingformulier\u2019, waarbij de melder wordt aangespoord aan te geven in welke hoek de ondersteuning wordt gezocht: gaat het om zelfstandig wonen (vooruitlopend op een eventuele woningaanpassing), vervoer (vooruitlopend op een scootmobiel of collectief vraagafhankelijk vervoer) of het voeren van een huishouding? In het onderzoek dat volgt, worden eveneens uitvoeringsregels toegepast die de menselijke maat vertroebelen. Wat van het sociale netwerk kan worden verlangd, is gewoon in regels gegoten.10<\/a><\/sup> En wanneer het dan tot overheidsondersteuning komt, is in het productenboek vastgelegd hoe die ondersteuning eruit ziet. <\/p>

 <\/p>

Die neiging tot regulering is niet vreemd en wordt ook ge\u00ebist door de context waarin de verstrekkingen plaatsvinden. Pogingen van overheden om de ondersteuning vaag te defini\u00ebren (\u2018schoon en leefbaar huis\u2019) en over te laten aan de burger en de zorgverlener tezamen, bleken niet goed verenigbaar met de rechtszekerheid van de burger en de noodzakelijke controle op het overheidshandelen door de bestuursrechter.11<\/a><\/sup><\/p>

 <\/p>

Rechterlijke controle en menselijke maat<\/strong><\/p>

 <\/p>

Daarmee zijn we aanbeland bij de derde staatsmacht: de rechter. Veel van de geconstateerde gebreken bij de menselijke maat zijn aan het licht gekomen doordat de rechter intervenieerde. In zoverre zou je kunnen zeggen dat de overheid in brede zin (dus alle staatsmachten samen genomen) wel degelijk in staat is om de menselijke maat te realiseren. Hier is echter \u00e9\u00e9n belangrijke kanttekening te plaatsen. De rechterlijke interventie kost veel tijd. Gemiddeld duurt het al snel twee jaar voor de hoogste bestuursrechter zich heeft uitgesproken over de rechtmatigheid van een bepaalde wetstoepassing. En dan nog moet je maar hopen dat de rechter onmiddellijk doorziet dat het bestuur onvoldoende gebruik maakt van de ruimte in wetgeving, \u00f3f \u2013 nog moeilijker \u2013 dat de toegepaste wetgeving te hardvochtig uitpakt en dus om die reden buiten toepassing zou moeten blijven. Het voorbeeld van de eerste is de Toeslagenaffaire: het duurde tot 2019 tot de Afdeling bestuursrechtspraak oordeelde dat de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst ten onrechte geen gebruik maakte van de ruimte die de wet wel bood.12<\/a><\/sup> Het voorbeeld van de situatie waarin de regel z\u00e9lf onevenwichtig uitpakt betreft het alcoholslot: na vele malen een opgelegd alcoholslot als rechtmatig te bestempelen, kwam de Afdeling \u2013 in een een-tweetje met de Hoge Raad \u2013 uiteindelijk toch tot de conclusie dat het opleggen van zo\u2019n maatregel (die algauw EUR 5.000 kost) tezamen met een (strafrechtelijke) boete wat al te dol is.13<\/a><\/sup> <\/p>

 <\/p>

Een ander probleem is dat niet iedereen toegang tot de rechter heeft. Juist in het sociaal domein vormt de doelgroep een afhankelijke populatie die niet zodanig bemiddeld is dat een advocaat kan worden ingehuurd of zelfstandig procedures kan doorzien en voeren. Daar komt bij dat de wetgeving het voeren van procedures bemoeilijkt, bijvoorbeeld door bijzondere voorprocedures zoals de melding: de uitkomst van het onderzoek dat daarop volgt is immers nog niet appellabel, daarvoor moet eerst een aanvraag worden ingediend. Weliswaar zijn deze informele procedures met goede bedoelingen ontworpen, vanuit het idee dat iedereen laagdrempelig en snel aan zijn\/haar recht kan komen, maar het gevolg is wel dat re\u00eble klachten over beleid of de uitvoering daarvan niet snel aan een rechterlijke toets worden onderworpen.<\/p>

   <\/p>

Conclusie: alternatieve routes naar de menselijke maat<\/strong><\/p>


<\/p>

Dat leidt tot de noodzaak tot herbezinning van de (juridische) check in het sociaal domein. Dat begint er al mee door de rechterlijke correctie niet te zien als falen, maar als input voor revisie van beleid. Uit eerder onderzoek is gebleken dat rechterlijke uitspaken \u2013 bijvoorbeeld ten aanzien van de beboeting op grond van de Participatiewet \u2013 niet snel doorwerken in beleid.14<\/a><\/sup> Ook komt het geregeld voor dat het bestuur zich, bij een rechterlijke correctie waaruit kan worden afgeleid dat in andere dossiers ook verkeerde toepassing is gegeven aan de regelgeving, verschuilt achter de onherroepelijkheid van de besluiten waartegen n\u00edet is opgekomen. Het bestuursrecht biedt geen noodzaak voor dit soort starheid.<\/p>

 <\/p>

Tegenmacht kan ook worden gezocht buiten de juridische procedure, bijvoorbeeld bij ombudsmannen. In sommige gemeenten is daartoe gekozen voor een speciale ombudsman voor het sociaal domein,15<\/a><\/sup> waar laagdrempelig klachten over hulpverleners of de gemeentelijke uitvoering kunnen worden geuit. Zaak is om zo\u2019n tegenmacht zo te positioneren dat signalen en aanbevelingen terecht komen waar het ertoe doet: waar beleid en procedures kunnen worden aangepast. En natuurlijk zou je willen dat aanbevelingen uit dit soort onderzoek expliciet aan de orde worden gesteld in de volksvertegenwoordigende organen.<\/p>

 <\/p>

En in dezelfde sfeer is er alle reden om serieus werk te maken van laagdrempelige (rechts)hulpverlening. In de Wmo 2015 wordt de figuur van de cli\u00ebntondersteuning beschreven: de onafhankelijke ondersteuning met advies en advisering met het oog op het versterken van zelfredzaamheid en participatie. Deze ondersteuning bestrijkt vaak het gehele sociaal domein, van zorg tot jeugdhulp en van onderwijs tot inkomen. Uit recent onderzoek in opdracht van de Minister voor VWS blijkt dat er nog best het een en ander te winnen is aan de vormgeving en inrichting van deze cli\u00ebntondersteuning.16<\/a><\/sup> <\/p>

 <\/p>

De menselijke maat vergt een georganiseerde tegenmacht. En dat hoeft er echt niet toe te leiden dat iedereen die klaagt onmiddellijk zijn zin krijgt. Op zijn minst mag men echter verwachten dat weloverwogen beslissingen worden genomen, en dat uit de motivering van die beslissing blijkt dat de persoon van de aanvrager in ogenschouw is genomen. <\/p>","columns":"0","style":null}]},{"row_type":4,"text":[{"title":null,"description":"

<\/p>


<\/p>

Albertjan Tollenaar<\/strong> is hoogleraar Empirische bestudering van lokaal bestuur en recht aan de Rijksuniversiteit Groningen en directeur van de Groningen Graduate School of Law. <\/p>

 <\/strong><\/p>","columns":"0","style":{"background":["background: rgb(65,127,171);","background: rgba(65,127,171,1);"],"paragraph":["color: rgb(255,255,255);","color: rgba(255,255,255,1);"]}}]}]}}